ناصر جبرائیل اوغلی naser jebraeil oghli

حمل ونقل - بازرگانی - اقتصاد - بازاریابی - مطالب آزاد

عدالت اجتماعي و تجارت جهاني
نویسنده : ناصر - ساعت ٢:۳٩ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/۱۱/۸
 

عدالت اجتماعي و تجارت جهاني

نویسنده : ژوزف استیگلیتز

گزارش اخير اجلاس تجاري از Seattle تا Doha ، Cancun و Hong Kong نشان مي دهد كه نظام تجارت جهاني با مشکلاتی مواجه است . در پس اين مشکلات نارضايتي ها و برخي حقايق و نظريه ها وجود دارد .

حقايق : ضعف و ناتوانی نظامهای اقتصادي كنوني

سطح تعرفه گمركي توسط كشورهاي صنعتي توسعه يافته براي كشورهاي در حال توسعه 4 برابر بيشتر از كشورهاي توسعه يافته است . آخرين دور مذاكرات تجاري – دور اروگوئه – واقعاً اوضاع كشورهاي فقير را بدتر كرد . در حالي كه كشورهاي در حال توسعه مجبورند كه بازارهاي خودشان را توسعه دهند و يارانه ها را حذف كنند ، كشورهاي توسعه يافته برتر به دادن يارانه به بخش كشاورزي و حفظ موانع تجاري در مقابل توليداتي كه براي اقتصاد کشورهای جهان در حال توسعه امری محوري است هنوزادامه مي دهند .

در اقع ساختار هاي تعرفه اي به اين منظور طراحي شده اند كه اقدام براي تحول در زنجيره ایجاد ارزش افزوده را براي كشورهاي در حال توسعه مشكل تر كنند . براي مثال جلوگیری از تبدیل محصولات كشاورزي خام به محصولات غذایی فرآوري شده یکی از این موارد است. از آنجا كه تعرفه ها در حال کاهش هستند آمريكا به طور فزاينده اي به استفاده از موانع غير تعرفه اي به عنوان شكل جديدي از مكتب حمايتگرایی اقتصادي متوسل شده است . موافقتنامه های تجاری ، عقايد حامیان آزاد سازی تجاری اشتياق دولتها براي تلاش جهت حمايت از خواسته های كارگران و توليد كننده را حذف نمي كنند .

نظريه ها : آزاد سازي تجاري منجر به رشد اقتصادي شده و براي همه سودمند است. اين يك ورد ( Mantra ) متداول است. رهبران سياسي نیز از آزاد سازي حمايت مي كنند . كساني با آن مخالفت مي كنند که تمایل دارند نقشهای گذشته در اقتصاد جهانی همچنان وجود داشته باشد.

با اینحال واقعیت این است که به نظر برخی ها صدمات بسیاری از جهاني شدن بر اقتصاد جهان تحمیل شده است ، لذا ادعای اینکه آزادسازی تجاری منجربه رشد اقتصادی می شود را رد می کنند. يا به طور دقيق تر نشان داده شده است كه فرآيند آزاد سازي – جزئيات توافقنامه های تجاري - اختلافات بسيار زيادي بوجود مي آورد .

از آنجائيكه مكزيك فقیرترین کشور تحت نفوذ NAFTA بود نشست Cancun کمکی به مقوله آزادسازي تجاری نکرد. اگر قرارداد تجاري آزادی موجود بود كه رشد را گسترش می داد، به خاطر آن بود که در مكزيك بزرگترين بازار جهان توسعه يافته بود. اما رشد در این دهه آرامتر از دهه هاي قبل از1980 بود و فقيرترين ها در کشور ، بخصوص کشاورزان غلات صدمات جبران ناپذیری از سوبسیدهای پرداختی به غلات درآمریکا متحمل شدند. حقيقت امر اين است كه آزاد سازي تجاري در اقتصاد بسيار پيچيده تر از آن است كه رهبران سياسي آن را نشان مي دهند . شرايطی وجود دارد كه آزاد سازي تجاري منافع كلاني با خود به همراه داشته است ، شرایطی از قبیل وجود بازار کالاهای پرخطر، اشتغال کامل و اقتصادی حسابگری ازجمله این شرایط است. اما وضعیت هيچ كدام از اين شرايط در كشورهاي در حال توسعه رضايت بخش نيست. در اشتغال کامل كارگري كه شغل خودش را از دست می دهد به سرعت در شغل ديگري وارد می شود . جابجائي از بخش هاي حمايت شده با بهره وری پايين به بخش هاي صادراتي با بهره وری بالا هدایت شده و منجر به رشد و افزايش دستمزدها مي شود . اگر بيكاري بالا باشد كارگري كه شغلش را از دست داده است ممكن است بيكار بماند. حركتی از بخش حمايت شده با بهره وری پائین به اتحاديه بيكاري، رشد را افزايش نمي دهد بلكه باعث افزايش فقر نیز مي شود. آزاد سازي مي تواند نشان دهد كشورهاي با ریسک های بسیار بالا و كشورهاي فقير( بخصوص مردم فقير اين كشورها ) براي مقابله با اين خطرها تجهیزنشده اند .

بنابراین بسیار مهم است که توسعه موفق به معني حرکت از بخش هاي سنتي راکد با بهره وری پائین به بخش هاي پيشرفته تر با افزايش سريعتر در بهره وری باشد . اما كشورهاي در حال توسعه بدون حمايت نمي توانند در بخش هاي پيشرفته تر رقابت كنند. آنها محكوم به باقی ماندن در بخش پايين رشد اقتصاد جهاني هستند. كره جنوبي 35 سال پش به اين موضوع پي برد لذا كساني كه طرفدار تجارت آزاد بودند به كره اعلام کردند که علي رغم مشكلات از زراعت برنج دست بر ندارد . اما كره مي دانست كه حتي اگر در افزایش بهروری توليد برنج موفق مي شد يك كشور فقير می ماند لذا كره بايد صنعتي مي شد .

منظور ما از نقل مطالعات تکراری نشان دادن این مطلب است که كشورهايي كه آزاد سازي را برگزدیده اند آیا سريعتر رشد كرده اند ؟ با کنار گذاشتن مشکلات زیاد آماری که تقریباً تمام کشورهای مورد مطالعه را شامل می شود ، هدف اکثر مطالعات نشان دادن این قضیه بوده که آزاد سازي همیشه منجر به رشد نمی شود. این مطالعات نشان مي دهند كه كشورهايي كه تجارت بيشتري داشته اند بيشتر رشد كرده اند . مطالعاتي كه مستقيماً بر روي آزاد سازي متمركز هستند با اين موضوع كه اگر كشورها موانع تجاري را كنار بگذارند چه اتفاقي مي افتد كمتر تصوير قانع كننده اي از اينكه آزادي سازي براي توسعه خوب است ارائه مي دهند .

اما ما مي دانيم كدام كشورها در سرتاسر جهان سريعترين رشد را دارند : آنها كشورهايي از آسياي شرقي هستند که رشد آنها بر مبنای استراتژی توسعه صادرات است . آنها سياستهاي آزاد سازي نامحدود را دنبال نكردند . در واقع آنها به صورت فعال در بازارها براي تشويق صادرات مداخله كردند و تنها موانع تجاري را كنار گذاشتند که منجر به رشد صادراتشان می شد. آنها از مشكلات پیشتر گفته شده درمورد حركت های فردي از بخش هاي با بهره وری پايين به بيكاري با بهره وری صفر از طریق حفظ اقتصاد در نزديك اشتغال کامل پرهیزكردند.

نكته اينجاست كه هيچ كشوري آزاد سازي را به عنوان يك مفهوم كلي مورد بررسي قرار نمي دهد ، اینکه آيا امكان خريد كالا از تمامي جهان وجود داشته است يا نه. هركشوري مي خواهد بداند : براي كشوري با نرخ بيكاري ، شاخص ها و بازارهاي مالي آن آيا آزاد سازي منجر به رشد سريعتر خواهد شد ؟

اگر علم اقتصاد ظرافتهایی دارد، علم سياست ساده است. مذاكرات تجاري میدانهای وسیعی را بوجود آورده است . دستور جلسه مذاکرات نيز صريح و روشن است. صادركنندگان مي خواهند که دیگران بازارهایشان را باز کنند ؛ ولي كساني كه در رقابت تهديد می شوند ( توانایی رقابت محدودی دارند ) تمایل به اینکار ندارند. مذاكره کنندگان تجاری کمتر به اصول توجه دارند ( اگر چه آنها سخت كار مي كنند تا موقعيت خودشان را در قالب اصول پوشش دهند. ). آنها بیشتر به توزیع فعاليت ها و آراء توجه دارند .

در مذاكرات تجاري اخير – براي مثال توجه اصلي بر روي حمايت كشورهاي توسعه يافته از بخش هاي كشاورزيشان متمركز بود – حماينهايي كه وجود دارد به خاطر قدرت صاحبان منافع كشاورزي در آنجاست. اين نوع مكتب حمايتگرایی به عنوان نمادي از تزوير در آموزش تجارت آزاد در غرب است كه هنوز به عنوان چيزي كاملاً متفاوت اجرا مي شود .

در حدود 25000 كشاورز ثروتمند كتان کار آمريكايي که وابسته به يارانه دولت هستند ، سالانه بین 3 تا 4 ميليون دلار یارانه را بين خود تقسيم مي كنند كه این امر منجر به توليد بالا با قيمت پايين مي شود . صدمه اين يارانه ها به طور گسترده اي بر روي درآمد و امرار و معاش حدود ده ميليون كشاورز کتان کار است كه در جنوب صحرای آفريقا زندگي مي كنند . به نظر مي رسد هنوز ايالات متحده تمایل دارد كه منافع 25000 كشاورز كتان کا ر آمریکایی را بالاتر از نظام تجاري جهاني و رفاه ميليون ها نفر در كشورهاي در حال توسعه قرار دهد . بسيار قابل درك است كه كشورهاي در حال توسعه با خشم پاسخ دهند .

اين خشم در شیوه كاملاً بدبينانه آمريكا در بازاريابي پيشنهاد ی اش افزايش يافت. براي مثال در نشست هنگ كنگ از قرار معلوم صاحبان منافع تجاري امريكا پيشنهاد دادند كه محدوديت واردات كتان حذف شود ولي هر پیشنهادی در ارتباط با يارانه ها را رد كردند. يارانه هاي پرداختی دولت به كتان کاران امريكایی اجازه مي داد كه كتان را صادر كند. وقتي كه كشوري مي تواند محصول خاصي را صادر كند مزیتی ندارد كه اجازه وارد كردن آن محصول را بدهد. آمريكا با اعلاميه اي بزرگ پيشنهادي با ارزش صفر را ضرورتاً براي كشورهاي در حال توسعه ارائه داد و آنها را براي قبول نكردن پيشنهاد سخاوتمندانه اش مورد سرزنش قرارداد.

در داخل ایالات متحده، دولت بوش ممكن است براي دستيابي بيشتر به داروهاي با هزينه كم به شدت تلاش کنند . اگر چه در مذاكرات تجاري يك طرف شركتهاي دارويي بودند که براي حمايت از حقوق مالکیت معنوی ( TRIPS ) بحث مي كنند حتي اگر حمايت از حق انحصاري شرکت های داروئي به معني مرگ غيرضروري براي صدها هزار نفر از مردمي باشد كه توانائي پرداخت قيمت های انحصاري را ندارند، که اگر داروهاي عمومي در دسترس بودند مي توانستند درمان شوند .

کمیته بین المللی مسئولیت كمك به كاهش فقر به نصف در كشورهاي در حال توسعه را تا سال 2015 اعلام كرد . تلاش هاي زيادي براي افزايش حمایت و کمک به بدهیهای کشورهای فقیر انجام شده است . اما كشورهاي در حال توسعه نمي خواهند فقط یک ناظرباشند. آنها مي خواهند دستها را بالا بزنند. آنها نياز دارند و مي خواهند فرصتها را براي بدست آوردن زندگي تقویت کنند. اين همان توسعه واقعي است كه درسراسر جهان بوجود مي آيد.

به طورخلاصه آزاد سازي تجاري بايد " نامتقارن " باشد ، اما این عدم تقاران باید دقيقاً مخالف ترکیب موجود باشد. امروزه آزاد سازي برضد كشورهاي در حال توسعه تشخيص داده شده است. لازم است كه به عنوان یک نکته برجسته مدنظر کشورهای در حال توسعه قرار گیرد. اروپا راهي را برای بازکردن بازارهای كشورهاي فقير جهان به روی اقتصاد خود در يك ابتکارکه تجارت همه چيز به جز اسحله (Every thing But Arms ) ناميده شده انجام داده است. حتی با وجود قوانين پيچيده ( قوانين محلی ) به هر حال مقدار تجارت افزایش یافته است، كه اين خط مشی منجر به ناامیدی تا این لحظه شده است. از آنجا كه هنوز هم يارانه كمكي بالا و كنترل شده اي به كشاورزي اختصاص می یابد، برخي این خط مشی را همه چيز بجز کشاورزی (Every thing But Forms ) ناميده اند . نیازهایی براي گسترش اين ابتكار وجود دارد که انجام آن تا حد بسيار زيادي به مستضعفان كمك خواهد كرد و براي ثروتمندان هزینه كمي خواهد داشت. در واقع كشورهاي صنعتي پيشرفته به طور كلي درآمد خوبي خواهند داشت و تنها منافع عده خاصی در اين كشورها لطمه خواهند خورد .

در واقع دستورات جلسه اي که در هيات آزاد سازي تجاري وجود دارد ( به جز مورد كشاورزي خوب پيش مي روند ) كه به كشورهاي در حال توسعه كمك خواهد كرد. اما تجارت بسيار مهم تر از آن است كه به وزراي تجاري ختم شود. اگر رژيم تجارت جهاني ارزشهاي مشترک عمومي را منعكس كند در اين صورت مذاكرات با عبارات رژيم تجاري نمي تواند به دست وزرايي بيفتد كه – حداقل در بيشتر كشورها – به همكاري و منافع خاص بيشتر از وزرای ديگر مديون هستند. در دور گذشته وزراي تجاري پیرامون حقوق مالکیت معنوی ( TRIPS ) مذاكره كردند. اين بيشترين موضوع مورد بحث براي هر كسي در جامعه امروزي است . با وجود حقوق مالکیت معنوی يك شخص مي تواند بيش از اندازه ابداعات پنهاني و قيمتهاي فزاينده انحصاري داشته باشد، بنابراین كشورهاي فقير به داروهاي نجات بخش دسترسي نخواهند داشت. به همين دليل بود كه هر دو ادارات علم و تكنولوژي و مشاورين اقتصادي با شرايط اشتباه ( مالکیت معنوی ) در دور اروگوئه مخالفت كردند. اين امر نشان دهنده خواسته های موسسات داروئي و صنايع تفريحي امریکا نه به عنوان مهمترين توليد كننده هاي اطلاعات در دانشگاهها بود. در واقع حقوق مالکیت معنوی بیانگر منافع مصرف كنندگان چه در كشورهاي توسعه يافته و چه درکشورهای كمتر توسعه یافته نبود. اما مذاكرات در خفا رهبري مي شد . نماينده تجاري امريكا ( مانند بيشتر وزراي تجاري ديگر ) كارشناس مالکیت معنوی نبود. او دوره كوتاه مدتش را در شركتهای دارويي گذراند و به سرعت ياد گرفت كه چطور از ديگاه هاي آنها حمايت كند . توافقنامه بيانگر اين ابعاد يك طرفه است .

به احتمال زياد اعمال اصلاحاتی در ساختار مذاكرات تجاري منجر به نتايج بهتري خواهد شد . اولين اصلاح لزوم تغییر روشهای اولیه مذاکرات نجاری است. اكنون مذاکرات کاملاًٌ صريح هستند. هركشوري در جستجوي بدست آوردن بهترين وضعیت معامله براي بنگاههای تجاري خودش است. اين امر وابسته به انتخابهای درستی است كه چگونه قانونگذاری در همه عرصه های سیاستهای عمومی به هم نزدیک شده باشند. معمولاً ما مي پرسيم اهداف ما چه هستند وچطور مي توانيم به بهترین شکل به آنها دست یابیم. البته پيرامون اين موضوعات مذاكراتي وجود دارند. اغلب شکاف و تفاوتهای عمیقی در ديدگاهها وجود دارد، هم در مورد آنچه كه بايد به عنوان اهداف باشند و هم اينكه چطور مي توان به بهترين نحو به آنها دست یافت . اگر مذاكرات تجاري را از اين جايگاه شروع و بحث و پرسش كنيم ، مي توانيم به اين تصوير كه روند توسعه حقيقي به چه شكل خواهد بود برسیم .

تفكر در مورد وظيقه WTO به عنوان مبداء قانون اولیه انعکاس دهنده اصول عدالت ، عدالت اجتماعي و کارایی است – مانند اينكه ما در مورد قوانين داخلي و قوانيني كه در رفتارهاي اقتصادي تاثير مي گذارند چطور فكر مي كنيم – که به ما كمك مي كند در مورد اينكه چه اصلاحات ديگري مورد نياز است بينديشيم . به طور ساده ما نيازمند اندیشه در مورد چگونگی تلاش برای افزایش، توسعه و بهبود برابری در فرآیند دمکراسی و قانون گذاري در داخل، براي مثال شفافيت و دیگر اصلاحات حاکمیتی هستیم.

وجود شفافيت ضروري است، زیرا بیشتر می تواند مباحث پیرامون شایستگی پيشنهادات گوناگون و شانس گزینش منافع افراد خاص سود جو و فرصت طلب را باز کند. به طور آشكار با داشتن شفافيت بيشتر و بحث هاي آزاد ، ممكن است از زياده روي ها ی بوجود آمده در حمايت از حقوق مالکیت معنوی در دور اروگوئه خودداري شود .

از آنجا كه كشورهاي زیادی در مذاكرات تجاري ابراز نظر مي كنند، بسیار جای تاسف است که سیستم قديمي چهارقطبی ( آمريكا ، اروپا ، كانادا و ژاپن ) می توانند مذاکرات ومباحث را به راحتی تحت تاثیر خواسته های خود قرار دهند. اعتراضاتي وجود دارد كه نظام كنوني به دلیل وجود انحصار در دست چندین عضو بسیار ناموفق است . ما ياد گرفتيم كه چطور با اين مساله در شرايط ديگر كنار بياييم در حاليكه از اصول بيانيه ها استفاده مي كنيم. ما باید يك شوراي قانونگذاري با نمايندگاني از گروههاي مختلف – گروهي از كشورهايي با حداقل توسعه ، كشورهاي صادر كننده محصولات كشاورزي و غيره – تشكيل دهيم . هر نماينده اي مطمئن مي شود كه موضوعات راي دهندگانش شنيده شده است. چنين نظامي بسيار بهتر از توليد كنندگان « اتاق سبز » كنوني خواهد بود . در جايي كه برخي كشورها با همديگر ( در اتاق سبز ) براي مذاكره كلي يا بخشي از تجارت جمع مي شوند .

در آخر اينكه ، مذاكرات تجاري نياز به تمركز بيشتري دارد . مسائلي همچون حقوق مالکیت معنوی نبايد هرگز به عنوان بخشي ازدور اروگوئه شود. زیرا پيش از اين موسسه ای بين المللي در ارتباط با موضوعات حقوق مالکیت معنوی وجود داشته و تشکیل شده است. اینها چیزهایی نیستند که مباحث وزرای تجاری در دورهای مختلف تجاری را به خاطر منافع عده ای خاص تحت تاثیر قرار دهند و مذاکرات را طولانی نمایند تا این عده خاص از عدم تصمیم گیری پیرامون مباحث اساسی از مصوبات دورهای قبلی استفاده ببرند . همچنین افزایش دستور جلسات كشورهاي در حال توسعه را در بيهودگي خاصي قرارداده است، به خاطر اينكه آنها منابعي براي تقویت، پشتیبانی و به كارگیری هياتهایشان در مقابل امورمطروحه ندارند.

با اینحال تغییرات بسیار مهم هستند، نه تغييرات نهادی بلکه تغييرات فكري . بايد تلاشي در جهت دهی به هركدام از كشورها براي فكر كردن و ارائه پیشنهادات در مورد اينكه چه نوع قوانين بين المللي در نظام تجاري جهاني توزيع شود كه عادلانه و كارآمد باشند و توسعه را بهبود بخشند صورت گیرد .

پانزده سال پیش، پيش بيني های بسيار زيادي در مورد منافعي که جهاني شدن و تجارت براي تمامي كشورها به همراه خواهد داشت وجود داشت. در حالیکه واقعیت ای است كه تنها سود بسیار زيادي براي برخي ازكشورها به همراه داشت نه براي همه. این سیستم به راحتی وضعیت برخي از کشورها را بدتر هم كرد . دستیابی به توسعه به اندازه کافی دشوار است . يك رژيم تجاري نامنصفانه نیز آنرا مشكل تر مي سازد . حتی اصلاح WTO تضمين نمي كند كه يك رژيم تجاري جهاني عادلانه و كارآمد خواهيم داشت ، اما رژیم تجاری باید جهاني شدن وتجارت را بهبود بخشیده و امکانات بالقوه برای ارتقاء زندگی هر فرد را فراهم آورد .

مترجمین

غفور حمیـدی رئیس گروه اقتصادی

الهه لایقی کارشناس مسئول اقتصادی