حمل ونقل و ترافیک

۱-    حمل ونقل وترافیک ( تعاریف )

 

-  ترافیک در لغت به معنای تردد وآمد وشد است که گاهی به اشتباه جهت بیان وضعیت راه بندان وتراکم به کار برده می شود .

-  ترافیک وحمل ونقل در عمل بررسی ارتباط فی مابین انسان ، وسیله نقلیه ، راه ومحیط اطراف است  ودر علم مهندسی یک سیستم مناسب حمل ونقل وترافیک با هماهنگی سه  عامل مهندسی – نظارت بر اجرای مقررات وآموزش بدست می آید.

-  هدف مهندسی و برنامه ریزی حمل ونقل وترافیک ایجاد دسترسی متعادل انسان وکالا با مفهوم زمان وهزینه کمتر ، حرکت ایمن تر وآسایش بیشتر در هر سفر واقتصاد بهتر جامعه در محیطی سالمتر ، میباشد یا به عبارت دیگر کاربرد اصول فنی وعلمی در برنامه ریزی ، طراحی ، بهره برداری ومدیریت تسهیلات مربوط به کلیه وسیله های حمل ونقل به منظور تامین جابجایی ایمن ، سریع ، راحت ، فراهم ، با صرفه وسازگار با محیط زیست برای انسان وکالا.

 

-  بدین ترتیب مهندسی وبرنامه ریزی حمل ونقل وترافیک ترکیبی از عوامل فنی/ مهندسی – اجتماعی – برنامه ریزی منطقه ای – روانشناسی – آمار واحتمالات-  سیاست واقتصادومحیط زیست می باشد.

-  در رشته مهندسی حمل ونقل دو گرایش اصلی برنامه ریزی حمل ونقل وطراحی راه وترابری شناخته شده است. معمولا” بخش برنامه ریزی به عنوان نرم افزار وبخش طراحی تسهیلات از قبیل راه ، طرح روسازی ، مهندسی پل وزهکشی به عنوان سخت افزار در نظر گرفته شود.

۲-    مسائل وچالشهای سیستم حمل ونقل

-  حمل ونقل یکی از مهمترین زیرساختهای جوامع امروزی به شمار می آید که به منظور رفع نیازهای اجتماعی واقتصادی ایجاد شده است .

-  با تغییر این نیازها وبا تغییر سیستم های حمل ونقل ، شرایطی پیش می آید که درآنها حمل ونقل به صورت یک مشکل ویا معضل رخ می نماید.

-         مهمترین چالش های حمل ونقل در شرایط فعلی به شرح ذیل می باشد:

  • بهبود ایمنی ( آمار بالای تلفات و جراحات ناشی از سوانح حمل ونقل)
  • مدیریت تراکم ( فزونی تقاضا برظرفیت سیستم ها )
  • تامین دسترسی برابر ( دسترسی مناسب به سیستم های حمل ونقل برای تمام گروههای مردم )
  • حفظ محیط زیست ( تاثیرسیستمهای حمل ونقل بر محیط زیست )
  • بکارگیری فن آوریهای جدید ( به کارگیری سیستمهای هوشمند – ITS )
  • تامین منابع مالی ( کمبود منابع مالی دولتی )
  • ایجاد ساختار تشکیلاتی مناسب(استفاده از بخش خصوصی وبهبود ساختار های دولتی)

 ۳- عناصر اصلی سیستم حمل ونقل

بخش کالبدی غالب سیستم های حمل ونقل شامل چهار جزء اصلی زیراست:

۱- پیوندها: راهها یا خطوط ارتباطی بین دو یا چند نقطه که لوله ها ، نقاله ها ، خطوط دریایی و راه های هوایی را نیز می توان در زمره پیوندها تلقی کرد.

۲- وسایل نقلیه: وسیله های جابجایی انسان وکالا از یک گره به گره دیگر درامتداد یک پیوند که خودروی سواری، اتوبوس ، کشتی ، هواپیما، تسمه وکابل نقاله مثالهایی از آن به شمارمی آیند.

۳- پایانه ها: گره هایی که سفر وسایل نقلیه در آنها آغاز می شود یا پایان می پذیرد. توقفگاههای سرپوشیده ، توقفگاههای روباز ، باراندازها ، ایستگاه های اتوبوس ، فرودگاه ها ، ایستگاههای راه آهن وپایانه های اتوبوسرانی از
نمونه های پایانه ها می باشند.

۴- برنامه عملیاتی ونیروی انسانی : براساس آنها، ساخت ، بهره برداری ، مدیریت و نگهداری پیوندها، وسایل نقلیه وپایانه ها انجام می شود.

 ۱-۳- پیوندها:

- همانطور که ذکر گردید انواع پیوندها شامل بسترهای جاده ای – ریلی – هوایی – دریایی – خط لوله وسایر وسیله ها از جمله تسمه نقاله ، نوارهای متحرک و… می باشد که از این میان حمل ونقل جاده ای به ویژه در کشور ما به عنوان سیستم غالب مطرح
می باشد.

- از سیستم راهها علاوه بر وسایل نقلیه شخصی، شرکتهای حمل ونقل باری وشرکت های حمل ونقل مسافر وسایر وسایل نقلیه همگانی بهره برداری می کنند وبطور کلی بازارهای اصلی آن حمل ونقل مسافر شهری وبرون شهری و حمل ونقل وتوزیع کالای شهری وبین شهری می باشد.

- حدود ۹۲ درصد از کل تن – کیلومتر کالای بین شهری وتقریبا” تمام جابه جایی کالای شهری توسط حمل ونقل جاده ای انجام می شود.

- ازکل سفرهای مسافر بین شهری جاده ای نیز ۶۶ درصد توسط سواری های شخصی و۳۴ درصد توسط اتوبوسها انجام می پذیرد.

 

-         ویژگیهای اصلی خدماتی سیستم جاده ای :

  • قابلیت دسترسی زیاد به تقریبا” تمام مقصدها
  • خدمات مستقیم در تادر با زمان سفرکوتاه
  • سرعت سفر متوسط
  • ظرفیت جابه جایی متوسط
  • هزینه های بهره برداری نسبتا” بالا
  • آثار زیست محیطی زیاد.

 

۲-۳- وسایل نقلیه

- بطور کلی واژه وسیله به معنای یک ” گونه ” ازحمل ونقل است که در بیشتر موارد بر اساس ویژگی ظاهری مانند ترابری جاده ای ، ریلی ، هوایی وآبی متمایز می شوند.

- یکی از طبقه بندی ها بر اساس عملکرد شهری یا بین شهری وحمل ونقل بار ویا مسافر به شرح جدول ذیل میباشد.

عملکرد

کالا

مسافر

شهری

کامیونی ( جاده ای )

خودرو شخصی ( جاده ای )

حمل ونقل عمومی ( جاده ای – ریلی )

بین شهری

کامیونی ( جاده ای )

ریلی

کشتیرانی

خط لوله

هوایی

خودرو شخصی ( جاده ای ) اتوبوسرانی ( جاده ای )

ریلی

هوایی

منظور خاص

نوار نقاله

سیستمهای کابلی

نوار نقاله

سیستمهای کابلی

 

 

-  چون انواع جابه جایی در حجمهای مختلفی انجام می گیرد وبه ازای طول سفرهای متفاوت سرعتها هم مختلف اند، انتخاب وسیله جابجایی عموما” تابع حجم وسرعت حمل است .

 

۳-۳- پایانه ها وبرنامه های عملیاتی

- پایانه به عنوان نقطه ورود وخروج مسافر وکالا به سیستم حمل ونقل ، یکی از عناصرمهم سیستم حمل ونقل از لحاظ عملکرد ، هزینه وحجم فعالیت به شمار می آید.

- وظیفه اصلی هر پایانه تامین امکانات ورود وخروج کالا ومسافر ووسایل نقلیه به سیستم است .

- ایستگاهها از جمله ایستگاههای اتوبوس معمولی درکنار خیابان ساده ترین نوع پایانه وپایانه های بار ومسافر برون شهری ( اتوبوس – وسایل نقلیه سنگین – راه آهن – فرودگاه – بنادر و…) از موارد پیچیده تر پایانه ها می باشند.

-  معمولا” عملکرد پایانه های حمل ونقل ( مسافر وبار) به شرح ذیل می باشد:

  • بارگیری وتخلیه بار ومسافر به واز وسیله نقلیه
  • انتقال از یک وسیله نقلیه به وسیله ای دیگر
  • ذخیره مسافر یا باراز زمان ورود تا زمان حرکت
  • فن آوری کالا وبسته بندی برای جابجایی
  • تامین  امکانات راحتی برای مسافران ( امکانات انتظار – رستوران- دستشویی-  مراکز تجاری وخدماتی و…)
  • مستند سازی جابه جایی
  • توزیع بار، آماده سازی بارنامه ، انتخاب مسیر و دریافت کرایه
  • فروش بلیط مسافری ، کنترل بلیط ، رزرو بلیط
  • ذخیره وسیله نقلیه وسایر عناصر وتعمیر ونگهداری آن
  • تمرکز مسافر وباردرگروههایی بااندازه صرفه جویانه وپراکنش آنها در انتهای سفر

 

-برنامه عملیاتی دارای سه عنصر می باشد:  ( تسهیلات ثابت – ناوگان- برنامه عملیاتی)

  • تسهیلات ثابت شبکه شامل راهها- تقاطعها – پایانه ها- تسهیلات نگهداری
  • وسایل نقلیه وکانتینرها
  • یک برنامه برای عملیات سیستم جهت بکارگیری عناصر برای جابه جایی مطلوب مسافر وکالا از مبداتا مقصد

 

-         عناصر برنامه عملیاتی :

  • تخصیص مناسب وسیله نقلیه بر اساس میزان تقاضا
  • زمانبندی حرکت وفراوانی اعزام در ساعات مختلف روز براساس تمایل مسافران

-  تجمع مکانی ویا جانمایی محل پایانه ( وجود شبکه ارتباطی مناسب – وسعت و دراختیارداشتن زمین- دسترسی مطلوب وحمل ونقل عمومی – کاربریهای اطراف اثرات زیست محیطی تطابق با طرحهای شهری – اعتبارات در اختیار)

-  بطور کلی ویژگیهای یک سیستم مناسب از دیدگاه مسافران شامل مواردذیل می باشد:

 

  • کاهش زمان سفر
  • انتقال راحت از یک وسیله به وسیله دیگر
  • کاهش زمان انتظار
  • امکانات در پایانه ها
  • منظور بودن سرویسها
  • دسترسی آسان به حمل ونقل عمومی در مبدا” ومقصد
  • اطلاع رسانی مناسب
  • راحتی سفر
  • ایمنی سفر
  • ارزان بودن هزینه سفر

 

-         ویژگیهای یک سیستم مناسب  از دیدگاه بهره برداران:

  • ایمنی
  • سودمالی مناسب
  • ترافیک روان
  • تعمیرگاه های مناسب
  • امکانات رفاهی برای رانندگان
  • وسایل نقلیه مناسب
  • سیستمهای مناسب اخذ کرایه

 

 

۴- ساختار تشکیلاتی واعتباری

ساختار تشکیلاتی موجود حمل ونقل درکشور در طول زمان تغییرات زیادی داشته است .بطورکلی:

- حمل ونقل بین شهری عمدتا” درحیطه وزارت راه ترابری است ونقش این وزارتخانه در :

  • تامین تسهیلات وخدمات حمل ونقل حول محور سیاستگذاری حمل ونقل ملی
  • تحقق و توسعه وتامین بودجه برای سیستمهای حمل ونقل
  • طرحها عمدتا” توسط دولت احداث وبهره برداری می شوند.
  • ادارات کل راه وترابری ، نقش اساسی در تامین راههای اصلی وفرعی در سطح استانها دارند.

 

-حمل ونقل درون شهری عمدتا” در حیطه وزارت کشور وشهرداریها ( شوراهای اسلامی شهر)  می باشد.

  • وزارت کشور وشهرداریها مسئولیت برنامه ریزی ، طراحی ، ساخت ، نگهداری وبهره برداری معابر وکنترل ترافیک را برعهده دارند.
  • شهرداریها عهده دار تامین خدمات حمل ونقل عمومی می باشند.
  • باتوجه به کمبود اعتبارات در شهرداریها ، دولت از طریق وزارت کشور بخش عمده ای از اعتبارات مورد نیاز را تامین می نماید.
  • برنامه ریزی جامع وساماندهی حمل ونقل وترافیک شهری درحوزه وظایف شورای عالی هماهنگی ترافیک شهرهای کشور قراردارد.
  • علاوه برساختار تشکیلاتی  دولتی ، موسسات خصوصی وتعاونی ها نیز در امور حمل ونقل دخالت دارند.

 

 

۵- برنامه ریزی حمل ونقل

- برنامه ریزی حمل ونقل ، فرآیند تصمیم گیری در مورد آینده سیستم حمل ونقل است وبه موضوعهایی همچون تقاضای حمل ونقل آتی ، برهم کنش سیستمها و تسهیلات مختلف حمل ونقلی ، رابطه بین کاربری زمین وحمل ونقل ، روشهای مختلف بهره برداری سیستمهای حمل ونقل ، عوارض اجتماعی ، اقتصادی وزیست محیطی سیستم های حمل ونقل پیشنهادی وتشکیلات سازمانی واعتباری لازم برای اجرای پیشنهادها می پردازد.

- بدین ترتیب هدف از برنامه ریزی حمل ونقل ایجاد سیستم حمل ونقلی است که بتواند حرکت انسان و کالا را با ایمنی کافی وبطور اقتصادی فراهم سازد به علاوه آنکه سفرها باید راحت وساده باشند.

- برنامه ریزیها معمولا” درسه بازه زمانی کوتاه مدت -  میان مدت وبلند مدت ارائه می گردد. دربرنامه ریزی کوتاه ومیان مدت هدف حداکثر بهره برداری ازتسهیلات موجود
می باشد.

- بطور کلی فرآیند برنامه ریزی به شرح ذیل می باشد:

۱- سازمان ( سیاستگذاری ) : خط مشی ویا روش کاری که برای پیشرفت به سوی یک مقصود اتخاذ می شود . سیاستگذاری مشتمل بر ارزیابی وضعیت فعلی یک سیستم وانتخاب جهت های اصلاح آن است.

۲-  اهداف ومقاصد : به منظور هدایت روند برنامه ریزی حمل ونقل برای بدست آوردن یک نتیجه موفقیت آمیز

۳- بررسی وضع موجود: بدست آوردن عناصری که به درک اساسی خصوصیات سفردرمنطقه کمک می کند

۴- تحلیل وکالیره نمودن مدل : تحلیل اطلاعات وضع موجود وتکنیک هایی برای پیش بینی آینده

۵- تخمین جمعیت وفعالیتهای اقتصادی

۶- پیش بینی کاربری زمین

۷- تولید سفر از هرکاربری

۸-توزیع سفر : بدست، آوردن تخمین هایی از جهت وطول سفرها

۹- تفکیک سفر به انواع سیستمهای حمل ونقل

۱۰- تخصیص سفر یا قراردادن سفرها برروی شبکه های حمل ونقل خصوصی وعمومی

۱۱- ارزیابی وانتخاب برنامه

 

 

۶- مطالعات مبدا” – مقصد

-  مطالعات مبداء ومقصد ، الگوهای سفر انسان وکالا را در یک منطقه مورد نظر تعیین می کند و درحقیقت دراین نوع مطالعه خصوصیات سفرهای مشاهده شده در یک روز تخمین زده می شود.

 

اطلاعاتی که معمولا” ازاین مطالعات بدست می آید شامل موارد ذیل می باشد:

  • مبداء ومقصد سفرها: محلی که یک سفر ازآنجا شروع ومحلی که درآنجا سفرپایان می یابد.
  • زمان انجام سفر: زمانی از روز که درآن سفرها انجام می شود
  • هدف از سفر: دلیل انجام سفر مانند شغلی – آموزشی – تفریحی – خرید و…
  • روش انجام سفر: نوع وسیله نقلیه استفاده شده در انجام سفر
  • کاربری زمین:کاربری زمین در ابتدا وانتهای سفر مثلا” خانه به محل کار
  • مشخصات اجتماعی – اقتصادی : شغل – درآمد- مالکیت خودرو – سن و…

مطالعات مبداء – مقصد برنامه ریزان حمل ونقل را در مشخص کردن موارد ذیل کمک می کند:

  • تقاضای سفر برروی تسهیلات موجود ویا آتی حمل ونقل
  • کافی بودن پارکینگ ها وترمینال ها
  • کافی بودن تسهیلات حمل ونقل عمومی موجود
  • تعیین بهترین مکان برای پل ها وترمینال های جدید
  • اطلاعات مورد نیاز برای برنامه ریزی شبکه ارتباطی
  • اطلاعات برای برنامه ریزی توسعه وبهبود سیستم های حمل ونقل عمومی
  • خصوصیات سفراز انواع کاربریها
  • لزوم تخمین الگوهای سفر درآینده ومعیارهای تعیین نیاز به تسهیلات حمل ونقل
  • اولویت های اجرایی وراه حل های اقتصادی برای توسعه

 

در پایانه ها این  اطلاعات می تواند موارد ذیل را برای برنامه ریزی وبهبود ارائه خدمات مشخص سازد:

  • مشخصات مسافرین :
  • علت حضور در پایانه ها : مسافر – بدرقه – استقبال – پرسنل – تهیه بلیط و…
  • هدف سفر مسافرین : شغلی – تحصیلی – خرید – مراجعه به ادارات – موارد پزشکی – دیدار آشنایان – تفریح و ورزش – بازگشت به خانه – زیارت – سایر
  • نوع وسیله نقلیه استفاده شده برای ورود به پایانه ها یا خروج از آن : موتور – سواری – تاکسی – مینی بوس- اتوبوس سایر
  • ساعات رورد وخروج  مراجعه کنندگان به پایانه
  • مبداء ومقصد سفر از ابتدا تا انتهای سفر

- علاوه برمطالعات فوق برای بهبود ارائه خدمات ، مطالعات نظرسنجی از مسافرین ومراجعه کنندگان نیز می تواند با مطرح نمودن مسائل ذیل انجام پذیرد:

  • دسترسی به پایانه : دسترسی آسان به حمل ونقل عمومی در مبداء ومقصد
  • امکانات پارکینگ:داشتن امکانات پارکینگ برای مراجعه کنندگان
  • تهیه بلیط : روش – هزینه – راحتی – اطلاع رسانی مناسب – رزرو
  • امکانات در پایانه ها: امکانات انتظار- رستوران – سرویسهای بهداشتی – مراکز تجاری و خدماتی و…
  • زمان سفر: مناسب بودن زمان شروع وپایان سفر- مدت زمان سفر
  • انتقال راحت از یک وسیله به وسیله دیگر: در صورت عدم وجود سرویسهای مستقیم از مبداء تا مقصد
  • منظم بودن سرویسها: سروقت بودن وکافی بودن تعداد سفرها
  • اطلاع رسانی مناسب: اطلاع رسانی مناسب برنامه زمانبندی سفرها
  • راحتی سفر: امکانات وسیله نقلیه در طول سفر
  • ایمنی سفر:مناسب بودن وسیله نقلیه – عملکرد مناسب – راننده
  • برخورد با مسافرین : رفتارگردانندگان سیستمها با مسافرین ومراجعه کنندگان

علاوه بر نظر سنجی از مسافرین ؛ نظر سنجی از رانندگان وبهره برداران نیز می تواند در بهبود کیفیت ارائه خدمات نقش موثری داشته باشند. مواردی مانند:

  • ایمنی سفر از دیدگاه رانندگان
  • سود مالی مناسب در ارتباط با هزینه ها ودرآمدها
  • تعمیرگاه های مناسب در پایانه ها جهت ارائه خدمات مناسب وارزان
  • ترافیک روان در طول مسیر و در زمانهای مشخص شده برای شروع وپایان سفر
  • امکانات رفاهی برای رانندگان در پایانه ها
  • وسیله نقلیه مناسب از دیدگاه راحتی راننده – هزینه تعمیر ونگهداری – ایمنی
  • سیستمهای مناسب فروش ورزرو بلیط

 

۷- سازمان سیستمهای حمل ونقل همگانی

- چهارچوب سازمان سیستمهای حمل ونقل همگانی معمولا” از ۴ بخش به شرح ذیل تشکیل میگردد:

۱- ساختار نظارت ومالی سیستم وارتباط با دستگاههای بالاسری ( دولت – شهرداریها- شوراهای شهر و…)

۲- سازمان دستگاه های بهره بردار( تقسیم دقیق وظایف ومسئولیت ها وایجاد هماهنگی های لازم )

۳- وضعیت مالکیت بهره برداران ( مالکیت عمومی – خصوصی – خصوصی / عمومی – تعاونی )

۴- هماهنگی بین عوامل

 

عوامل موفقیت در ساختار نظارت ومالی سیستم در ۵ عامل ذیل خلاصه
می گردد:

۱- پیوستگی وثبات وپایداری سیاستگذاریها

۲- بهره برداری بر اساس ساختارهای قراردادی – اقتصادی

۳- وجود رقابت

۴- تمرکز زدایی قدرت سیاسی و واگذاری اختیارات به سطوح محلی وپایین تر

۵- پایداری منابع مالی

۶- برنامه ریزی مطلوب خدمات رسانی وبهره برداری شامل:

  • بررسی وضع موجود جهت شناسایی مشکلات وعوامل تاثیرگذار
  • پیش بینی وضعیت آینده شامل میزان تقاضا – ناوگان – مدیریت سیستم – منابع مالی
  • ارائه گزینه ها وآنالیزآنها
  • ارزیابی گزینه ها وارائه گزینه برتر
/ 0 نظر / 105 بازدید